ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಸ್ಥಗಿತ: ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌, ಅನಗತ್ಯ ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ತಡೆ

ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣ ಗ್ರಾಹಕರ ಪಾಲಿಗೆ ಅವರ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೇವಲ ಊಹಾಪೋಹಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಖಾತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮಹತ್ವದ ಆದೇಶ ನೀಡಿದೆ.

ಸೈಬರ್ ಕ್ರೈಂ ತನಿಖೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡುವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತೀವ್ರವಾಗಿ ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಜೆ.ಪಿ. ನಗರದ ನಿವಾಸಿ ಮಧು ಎಂಬವರು ಇಂಡಸ್‌ಇಂಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಖಾತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣವೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಖಾತೆಯಿಂದ 25 ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಇಂಡಸ್‌ಇಂಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೂರುಗಳು ಬರಬಹುದು ಎಂಬ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಮಧು ಅವರ ಇಡೀ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ಬ್ಲಾಕ್ ಮಾಡಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗದೆ, ದೈನಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಪರದಾಡಿದ ಮಧು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನ್ಯಾಯದ ಮೊರೆ ಹೋಗಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದರು.

ಈ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸೂರಜ್ ಗೋವಿಂದರಾಜ್ ಅವರಿದ್ದ ಏಕ ಸದಸ್ಯ ಪೀಠ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಪರಸ್ಪರ ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿತು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣ ಗ್ರಾಹಕರ ಆಸ್ತಿ. ಅದು ಕಾನೂನಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಇರಬೇಕು. ಇಡೀ ಖಾತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಗ್ರಾಹಕನ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಖರ್ಚು, ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶನವು ಎಷ್ಟು ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಮೀರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಇಡೀ ಖಾತೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ. "ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಬರಬಹುದು" ಎಂಬ ಊಹೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಖಾತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ತನಿಖೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತನ್ನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.

ಬ್ಯಾಂಕಿನ ವಾದಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನಡೆ

ವಿಚಾರಣೆ ವೇಳೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪರ ವಕೀಲರು, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಮನವಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಭದ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಖಾತೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ನ್ಯಾಯಪೀಠವು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಹಣದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಉಳಿದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರು ಬಳಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಅರ್ಜಿದಾರ ಮಧು ಅವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮಧ್ಯಂತರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೇವಲ 25 ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಬೇಕು (ಇದು ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ಮೊತ್ತ). ಉಳಿದ ಹಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜಿದಾರರ ಖಾತೆಗೆ ಬರುವ ಸಂಬಳವನ್ನು ಅವರು ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬಳಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಒಳಗಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಇಂಡಸ್‌ಇಂಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಆದೇಶ ನೀಡಿದೆ.

ಈ ತೀರ್ಪು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸೈಬರ್ ಕ್ರೈಂ ತನಿಖೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಖಾತೆ ಸ್ಥಗಿತ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಬ್ರೇಕ್ ಹಾಕಿದಂತಾಗಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರಾಹಕರು ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಲುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ, ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿರ್ದೇಶನಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಗ್ರಾಹಕರ ಹಣವನ್ನು ಅನಿಯಮಿತವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಬದುಕುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧಗಳ ತನಿಖೆಯು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆ ತನಿಖೆಯು ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯಬೇಕು. ಗ್ರಾಹಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಲಿ ಕೊಟ್ಟು ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಈ ಆದೇಶ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೈಫಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಪು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಕ್ಕನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿದ್ದು, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೆಚ್ಚು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.